Pandora’nın Kutusu: İran’ın Olası Parçalanmasının Orta Doğu Jeopolitiği Üzerindeki Etkileri – Cengiz Kamil Fırat

İran’da yaşanmakta olan savaşın bir çıktısı olarak Kürt ve Beluci bölgelerinde ortaya çıkabilecek ayrılıkçı hareketlerin başarıya ulaşması, yalnızca İran’ın iç dengelerini değil, tüm Orta Doğu’nun jeopolitik yapısını dönüştürebilecek sonuçlar doğurabilir. İran’ın parçalanması halinde ortaya çıkabilecek yeni siyasi oluşumlar, özellikle Kuzey Suriye, Kuzey Irak ve Kuzeybatı İran arasında uzanan bir Kürt jeopolitik hattının oluşmasına yol açabilir.  Böyle bir gelişme Türkiye açısından önemli güvenlik sonuçları doğuracak ve Ankara’nın İran ile bu konuda üstü örtülü bir stratejik yakınlaşma geliştirmesine neden olabilecektir.

İran’ın parçalanması aynı zamanda bölgedeki enerji jeopolitiğini ve ulaşım koridorlarını da yeniden şekillendirebilir. İran’ın askeri kapasitesi zayıflasa dahi asimetrik savaş araçlarını kullanmaya devam etmesi muhtemeldir. Bu bağlamda Hürmüz Boğazı’nda tanker trafiğine yönelik saldırılar veya Körfez ülkelerindeki kritik altyapılara yönelik operasyonlar küresel enerji piyasalarını doğrudan etkileyebilir.

ABD ve İsrail’in Kürt siyasi aktörlerle ilişkileri bu senaryoda önemli rol oynayabilir. Bununla birlikte tarihsel deneyimler, ABD’nin çıkar dengeleri değiştiğinde bu tür yerel ortaklıklardan hızla uzaklaşabildiğini göstermektedir. Bu yazıda İran’ın parçalanmasının kısa vadede bazı jeopolitik fırsatlar yaratabileceği, ancak uzun vadede Orta Doğu’da daha geniş çaplı bir istikrarsızlık döngüsünü tetikleyebileceği savunulmaktadır.

Orta Doğu’da sınırların değişmesi nadir gerçekleşen ancak gerçekleştiğinde bölgesel düzeni kökten etkileyen tarihsel kırılma anları yaratmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılması sonrasında ortaya çıkan sınır düzeni, yirminci yüzyıl boyunca büyük ölçüde korunmuş olsa da, Irak’ın 2003 sonrası dönüşümü ve Suriye iç savaşı bölgesel devlet yapılarının kırılganlığını yeniden gündeme getirmiştir. Bu bağlamda İran’ın parçalanması ihtimali, Orta Doğu jeopolitiğinde son derece geniş kapsamlı sonuçlar doğurabilecek bir senaryoyu temsil etmektedir. 

Yaklaşık doksan milyonluk nüfusu, büyük enerji rezervleri ve kritik coğrafi konumuyla İran yalnızca bölgesel bir aktör değil, aynı zamanda küresel enerji sisteminin önemli bir unsurudur. Dolayısıyla İran’ın toprak bütünlüğünün zayıflaması veya ülkenin etnik hatlar boyunca parçalanması, yalnızca İran’ın iç siyasi dengelerini değil, Türkiye’den Körfez’e ve Doğu Akdeniz’den Orta Asya’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada güç dengelerini etkileyebilecektir.

İran’ın etnik yapısı incelendiğinde özellikle iki periferik bölge dikkat çekmektedir: Irak ve Türkiye sınırlarına yakın konumda bulunan Kürt bölgeleri ile Pakistan ve Afganistan sınırındaki Beluci bölgeleri. Bu bölgelerde ortaya çıkabilecek ayrılıkçı hareketlerin başarıya ulaşması İran’ın stratejik coğrafyasını önemli ölçüde değiştirebilir.

İran çok etnili bir devlet yapısına sahiptir. Fars çoğunluğun yanı sıra Azeri Türkleri, Kürtler, Beluciler, Araplar ve Türkmenler önemli nüfus grupları oluşturmaktadır. Bu etnik yapı incelendiğinde ayrılıkçı potansiyelin özellikle ülkenin periferik bölgelerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Özellikle iki bölge dikkat çekmektedir: Kuzeybatı İran (Kürt bölgeleri); Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi ile güçlü etnik ve toplumsal bağlara sahiptir. Güneydoğu İran (Beluci bölgeleri), Pakistan ve Afganistan’daki Beluci nüfusla bağlantılıdır. Buna karşılık Azeri Türk nüfusunun ayrılıkçı bir yönelime girmesi daha düşük bir olasılık olarak değerlendirilmektedir. Azeri Türkleri İran siyasal sisteminde güçlü temsil alanına sahip olup tarihsel olarak İran devletinin kurucu unsurlarından biri olarak görülmektedir.

Kürt Jeopolitiği ve Bölgesel Bağlantılar

İran’daki Kürt bölgelerinde ortaya çıkabilecek bir siyasi yapı, Irak ve Suriye’deki mevcut Kürt siyasi alanlarıyla birleşme eğilimi gösterebilir. Böyle bir durumda ortaya çıkabilecek jeopolitik hat kabaca şu eksende şekillenebilir: Kuzey Suriye – Kuzey Irak – Kuzeybatı İran. Bu tür bir jeopolitik kuşağın oluşması, bölgesel güç dengeleri açısından önemli sonuçlar doğuracaktır. Bu gelişmenin en önemli stratejik etkisi Türkiye üzerinde ortaya çıkacaktır. Türkiye’de Kürt nüfusun yoğun olduğu bölgeler açısından böyle bir siyasi oluşum güçlü bir çekim merkezi oluşturabilir.

Türkiye ve İran tarihsel olarak rekabet içinde bulunsalar da, Kürt devletleşmesi ihtimali her iki ülke açısından önemli güvenlik kaygıları doğurmaktadır. Bu nedenle böyle bir senaryo Ankara ile Tahran arasında üstü örtülü bir stratejik yakınlaşmaya yol açabilir. İran askeri olarak zayıflasa bile, uzun vadede kaybettiği bölgeleri yeniden kontrol altına almaya çalışacaktır. Dolayısıyla ortaya çıkabilecek yeni siyasi yapılar sürekli bir güvenlik baskısı altında kalabilir.

ABD ve İsrail’in Bölgesel Hesapları

ABD ve İsrail’in Kürt siyasi aktörlerle ilişkileri uzun bir geçmişe sahiptir. İsrail açısından Kürtler, bölgedeki büyük devletlerin stratejik kapasitesini sınırlayabilecek bir jeopolitik araç olarak değerlendirilmektedir. ABD’nin yaklaşımı ise daha pragmatik bir nitelik taşımaktadır. Washington açısından Kürt aktörler, Amerikan kara kuvvetlerinin doğrudan sahaya sürülmesine gerek kalmadan bölgesel nüfuz kurma imkânı sağlayabilmektedir. Ancak ABD’nin geçmiş politikaları, çıkar dengeleri değiştiğinde bu tür yerel ortaklıkların hızla terk edilebildiğini göstermektedir.

Enerji Jeopolitiği ve Hürmüz Boğazı

İran’ın parçalanması bölgedeki enerji jeopolitiğini doğrudan etkileyebilir. Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı’ndan geçmektedir. İran’ın istikrarsızlaşması veya köşeye sıkışması halinde tanker trafiğine yönelik saldırılar veya boğazın kapatılması gibi senaryolar uzun süreli olabilir. Bu gelişmeler küresel enerji fiyatlarında ciddi dalgalanmalara ve uluslararası ekonomik sistem üzerinde önemli baskılara yol açabilir.

Körfez Güvenliği ve Asimetrik Savaş

İran askeri olarak zayıflasa bile asimetrik savaş kapasitesini kullanmaya devam edebilir. Potansiyel hedefler arasında şu unsurlar bulunmaktadır: petrol ve gaz tesisleri, liman altyapısı, enerji terminalleri, su arıtma (desalinasyon) tesisleri. Özellikle Körfez ülkelerinin içme suyu altyapısına yönelik saldırılar bölgesel güvenlik krizini derinleştirebilir. Uzun süreli bir çatışma durumunda İran’ın stratejisi zaman faktörüne dayanabilir. İran şu hesaplamayı yapabilir: Körfez ülkelerindeki füze savunma sistemlerinin mühimmatlarının tükenmesi, ardından bölgedeki ABD üslerindeki savunma sistemlerinin zayıflaması. Bu aşamadan sonra İran daha yüksek zayiat pahasına daha yoğun saldırılar gerçekleştirebilir.

ABD İç Siyaseti ve Savaşın Sürdürülebilirliği ve Bölgedeki Siyasi Yansımaları

Uzayan bir Orta Doğu savaşı ABD iç siyasetinde ciddi tartışmalara yol açabilir. Enerji fiyatlarının yükselmesi, askeri maliyetler ve kamuoyu baskısı Amerikan yönetimi üzerinde önemli bir siyasi baskı oluşturabilir. Bu durum ABD’nin bölgedeki angajmanını yeniden değerlendirmesine yol açabilir.

İran’ın parçalanması kısa vadede bazı aktörler açısından stratejik fırsatlar yaratıyor gibi görünse de, uzun vadede Orta Doğu’nun güvenlik mimarisini ciddi şekilde istikrarsızlaştırma potansiyeline sahiptir. Türkiye açısından üç temel politika alanı öne çıkmaktadır: olası göç akımına karşı sınır güvenliğinin güçlendirilmesi, İran ile belirli konularda stratejik koordinasyon, enerji ve ticaret koridorlarının güvenliği. Dolayısıyla İran’ın parçalanması yalnızca İran’ın iç siyasi dengelerini değil, bölgesel ve küresel güvenlik mimarisini etkileyebilecek bir gelişme olarak değerlendirilmelidir.

Yaşanmakta olan savaşın sonuçları vahim olabilir. Orta Doğu’nun modern siyasi haritası, Birinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan kırılmaların ürünüdür. Bu haritanın yeniden şekillenmesi ise yalnızca sınırların değişmesi anlamına gelmeyecek, aynı zamanda bölgesel güç dengelerinin köklü biçimde dönüşmesine yol açacaktır. İran’ın parçalanması ihtimali bu bağlamda yalnızca bir devletin zayıflaması değil, aynı zamanda Orta Doğu’nun jeopolitik yapısında yeni ve öngörülemez bir dönemin başlangıcı anlamına gelebilir. Bu nedenle İran’ın parçalanması, Orta Doğu’da Pandora’nın kutusunun açılmasıyla karşılaştırılabilecek sonuçlar doğurabilecek bir gelişme olarak değerlendirilmelidir.