Benzin Kuyruğundan Enerji Güvenliğine: Moğolistan’ın Yakıt Krizi – Aşkım Beste Özdoğan

Ağustos ayında Ulanbator’da uzun bir benzin kuyruğu görmek o istasyonda yakıt bulunmadığı anlamına gelmiyordu. Çoğu zaman tam tersiydi. Kuyruk orada benzin olduğuna dair eldeki en güvenilir işaretti.

Ulanbator’da geçirdiğim günlerde kuyrukların sabit bir adresi yoktu. Bir sabah kentin bir ucunda uzayan araç sırası, ertesi gün başka bir istasyonun önünde beliriyordu. Bazı sürücüler saatlerce bekliyor, bazıları araçlarını sırada bırakıp daha sonra dönüyordu. Pompaya yaklaşana kadar yakıt biterse arayış başka bir istasyonda yeniden başlıyordu.

İlk bakışta bu tanıdık bir kıtlık hikâyesi gibi görünebilir: Ülkeye yeterli yakıt gelmemiş, istasyonlar boşalmış ve kuyruklar oluşmuştu. Oysa kriz boyunca yakıt ithalatı ve sevkiyat sürdü. Resmi makamlar ülkeye giren ve istasyonlara gönderilen miktarları düzenli olarak açıkladı. Buna rağmen sürücüler yakıta düzenli biçimde ulaşamadı; benzin bazı istasyonlarda kısa sürede tükenirken nerede bulunacağı da çoğu zaman bilinmiyordu.

Moğolistan’daki kriz bana enerji güvenliğinin günlük hayatta nerede başladığını gösterdi. Yakıtın sınırı geçmiş olması yetmiyordu. Vagonların boşaltılması, depolara ulaştırılması, kent içinde dağıtılması ve hangi istasyonda bulunduğunun bilinmesi gerekiyordu. Sorun tedarik kadar erişimle de ilgiliydi.

Rusya’ya Bağımlılığın Ötesinde

Moğolistan petrol ürünlerinin yaklaşık yüzde 97’sini Rusya’dan ithal ediyor. Ancak kriz sırasında yakıt yalnızca Rusya’dan gelmedi. Hükümet Rusya’dan ek sevkiyat sağlamak için görüşmeler yürütürken Güney Kore’den benzin ve diğer petrol ürünlerinin sevkiyatı da başladı. Çin’den yapılacak alımlar da hükümetin tedarik planına dâhil edildi. Yine de bu girişimler ülkenin Rusya’ya olan yapısal bağımlılığını kısa vadede ortadan kaldırmadı. Moğolistan’ın denize kıyısı olmaması, mevcut demiryolu bağlantıları ve uzun süredir devam eden ticari ilişkiler Rus yakıtını hâlâ en hızlı ve erişilebilir seçenek hâline getiriyor.

Rusya’nın petrol ürünleri ihracatına sınırlama getirdiği dönemde, Moğolistan’ın Rusya ile yaptığı hükümetler arası anlaşma tedarikin sürdürülmesi için önemli bir güvence sağladı. Eylül başında Başbakan Nyam-Osoryn Uchral ile Rusya Enerji Bakanı Sergey Tsivilev’in görüşmesinin ardından Rus tarafı Moğolistan’a düzenli sevkiyatın devam edeceğini açıkladı.

Bu diplomatik kanal krizin hafiflemesine yardımcı oldu. Ancak ülkeler arasında tedarik konusunda güvence sağlanması, yakıtın ülke içindeki istasyonlara düzenli biçimde ulaşmasına tek başına yetmedi. Krizin görünmeyen kısmı, ulusal tedarik ile insanların gündelik erişimi arasındaki bu mesafede ortaya çıktı.

İthalat ile Erişim Arasındaki Boşluk

Kuyruklar uzayınca hükümet, Ulanbator’da 4–15 Ağustos arasında geçici bir satış düzenlemesi uyguladı. Araçlar plakalarının son rakamına göre tek veya çift günlerde yakıt alabildi; tek seferlik alışverişe üst sınır getirildi ve taşınabilir kaplara satış durduruldu. Amaç mevcut benzinin daha fazla sürücüye ulaşmasıydı.

Düzenleme sona erdiğinde sorun bir anda bitmedi. Bazı istasyonlar kesintisiz çalışmıyor, insanlar saatlerce, kimi zaman gece boyunca bekliyordu. Hükümetin yayımladığı toplam ithalat ve dağıtım rakamları, sistemin bütünüyle durmadığını gösteriyordu. Fakat yüzlerce istasyona sevkiyat yapıldığını bilmek, sürücünün yakınındaki istasyonda o anda benzin bulunduğu anlamına gelmiyordu.

Bir istasyona sabah ulaşan yakıt öğlene kadar tükenebiliyor, çalışma saatleri değişebiliyor veya bütün pompalar aynı anda kullanılmayabiliyordu. Dolayısıyla kriz yalnızca ülkeye giren yakıt miktarıyla anlaşılamazdı. Sınır kapısı, demiryolu, boşaltma alanları, depolar ve istasyonlar aynı zincirin parçalarıydı. Zincirin herhangi bir yerindeki yavaşlama, pompada kuyruk olarak görülüyordu.

Kuyruğun Verdiği Bilgi

Kriz ilerledikçe resmi açıklamalar ayrıntılandı. Kaç ton yakıtın ülkeye girdiği, kaç vagonun boşaltıldığı ve kaç istasyona sevkiyat yapıldığı duyuruldu. Sürücülerin ihtiyacı ise daha basitti: Şu anda hangi istasyonda yakıt var ve sıra ne kadar uzun?

Bu sorunun güncel bir cevabı olmayınca kuyruklar bilgi kaynağına dönüştü. Bir istasyonun önünde çok sayıda araç varsa orada yakıt bulunma ihtimali yüksekti. İnsanlar resmi  sosyal medya hesaplarının altında aynı soruları soruyor, Facebook gruplarında benzin bulunan istasyonları birbirlerine haber veriyordu.

Bu boşluğu doldurmak için yeni dijital araçlar da devreye girdi. Sürücülerin istasyonlardaki yakıt ve kuyruk durumunu ortak bir harita üzerinde bildirebildiği Benzin.mn bunlardan biriydi. Kullanıcıların girdiği bilgiler her zaman doğrulanmış değildi ve hızla eskiyebiliyordu. Yine de platform insanların söylentilerle şehrin bir ucundan diğerine gitmesini azaltabilecek pratik bir ihtiyaca cevap verdi.

Elbette istasyonlardaki stok bilgisini paylaşmak yakıt sıkıntısını çözmez. Fakat sürücüler nerede benzin bulunduğunu görebilirse boş yere istasyon istasyon dolaşmaz ve yakıt ararken elindeki benzini tüketmez. Bu nedenle güncel stok ve kuyruk bilgisinin paylaşılması, kriz yönetiminin bir parçası olmalı.

Krize Dayanıklı Bir Tedarik Sistemi

Tedarik zincirleri uzun zamandır devletlerin güvenlik hesabının bir parçası. Yakıt gibi temel bir ürünün taşınması veya dağıtılması aksadığında mesele şirketlerin maliyetini aşarak günlük hayatı doğrudan etkiliyor. Fatih Ceylan da Global Panorama’da yayımlanan “Kritik Altyapının Korunması ve Dayanıklılık” başlıklı yazısında arz ve tedarik zincirlerinin korunmasını kritik altyapı güvenliği içinde ele alıyor. Moğolistan’daki yakıt krizi bu bağlantının benzin istasyonlarında nasıl görünür hâle geldiğini gösterdi.

Bir sistemi dayanıklı kılan hiç aksamaması değil; kesinti sırasında temel hizmeti sürdürebilmesi ve normal işleyişini makul sürede yeniden kurabilmesidir. Moğolistan’ın aldığı önlemleri de bu açıdan değerlendirmek gerekir. Rusya ile görüşmeler kısa vadeli tedariki destekledi; geçici satış kuralları eldeki benzini daha geniş bir kesime ulaştırmayı amaçladı; kriz masası ise demiryolu ile istasyonlar arasındaki akışı hızlandırmaya çalıştı.

Eylül ayında 16 bin metreküp kapasiteli yeni bir yakıt deposunun hizmete girmesi bu açıdan somut bir adım oldu. Tesis aynı anda 14 yakıt vagonunu boşaltabiliyor. Hükümetin uzun vadeli hedefi ise ülkenin üç ila altı aylık tüketimini karşılayacak bir rezerv kapasitesi oluşturmak.

Bu adımlar Rusya’ya bağımlılığı sona erdirmeyecek. Ancak her kesintinin uzun kuyruklara dönüşmesini önleyebilecek bir tampon oluşturabilir. Kaynakları çeşitlendirmek de önemli; fakat başka bir ülkeden yakıt almak için uygun taşıma hattına, depolama alanına ve dağıtım düzenine ihtiyaç var. Kağıt üzerinde var olan bir alternatif kriz anında hemen kullanılamayabilir.

Güvenlik Pompada Sınanıyor

Bana göre bu krizin en önemli dersi enerji güvenliğinin ulusal ithalat rakamlarından ibaret olmadığıdır. Devletler arası anlaşmalar ve sevkiyat miktarları elbette önemlidir. Fakat sistemin sınırdan gelen yakıtı zamanında boşaltabilmesi, depolayabilmesi ve ülke içinde dağıtabilmesi de aynı ölçüde belirleyicidir. İnsanların yakıta nerede ulaşacağını bilmesi de bu zincirin önemli bir parçasıdır.

Ulanbator’daki sürücüler ülkeye toplam kaç ton yakıt girdiğini değil hangi istasyonda benzin bulunduğunu merak ediyordu. Çünkü yakıt ulusal istatistiklerde tonla ölçülse de günlük hayatta bir aracın deposuna birkaç litre olarak giriyor.

Moğolistan’ın yaşadığı kriz enerji güvenliğinin sınır kapısında tamamlanmadığını gösterdi. Yakıt sınırı geçer; güvenlik ise pompada sınanır.