Antalya’daki BM iklim zirvesi COP31 ikinci haftasına girdi ve COP31 Başkanlığı 16 Kasım’da çerçeve kararın ilk taslağını yayımladı. İlk haftanın en çok tartışılan başlıklarından biri olan fosil yakıtlar, resmi müzakere gündeminde ayrı bir madde olarak yer almıyordu. Tartışma bunun yerine gönüllü girişimler üzerinden yürüdü ve bu girişimlerin başında elektrifikasyon hedefi geliyor. Bu yazıda taslağın bu iki başlığı nasıl ele aldığına bakıyorum. Fosil yakıtlar konusunda müzakere masasında bugün yeni bir uzlaşı kurulamıyor ve bu yüzden gönüllü yol bir tercihten çok bir mecburiyettir. Bu yolun sonuç vermesi ise elektrifikasyon hedefinin Dubai’de kabul edilen yenilenebilir enerji ve verimlilik hedefleriyle birlikte anılmasına bağlıdır. İlk taslak bu yönde bir adım atıyor.
Önce fosil yakıtların neden masada olmadığını hatırlamak gerekiyor. COP28’de kabul edilen Dubai kararı tarafları enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşmaya katkı vermeye çağırmış, ancak bir takvim ya da yol haritası koymamıştı. Belém’deki COP30 bu boşluğu dolduramadı ve büyük üreticilerin itirazı yüzünden nihai metin fosil yakıtları açıkça anmadı. Antalya’da da tablo değişmedi. Suudi Arabistan, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri petrol ve gazda kademeli olarak bırakma yerine kademeli azaltma taahhütlerini tercih ediyor ve karbon yakalamayı öne çıkarıyor. Müzakereler Başkanı’nın hatırlattığı gibi, geçen yıl fosil yakıtlarda uzlaşı sağlanamaması bazı hükümetlerin isteğinin ortak bir anlaşmayı garanti etmediğini gösterdi. Kararlar uzlaşıyla alındığı için birkaç büyük üreticinin itirazı metni durdurabiliyor. Benim tercihim bu meselenin müzakere yoluyla çözülmesi olurdu, zira bütün tarafları kapsayan bir karar ancak orada alınabilir. Ancak bugün o yol tıkalı görünüyor.
Gönüllü yolun bir üstünlüğü var. İsteyen ülke katılıyor ve hiçbir tarafın itirazı süreci durduramıyor. Öte yandan gönüllü bir taahhüt, onu açıklayan başkanlığın girişimi olarak kalıyor. Tarafların kabul ettiği bir karar metnindeki ifade ise sonraki zirvelerde herkes için bir dayanak oluşturuyor. Bu yüzden gönüllü girişimlerin değeri, sonunda ortak bir metne ne ölçüde taşınabildiklerine bağlıdır.
Antalya’da iki gönüllü hat öne çıkıyor. Birincisi Brezilya’nın fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritasıdır. Belge üç aşamalı bir takvim öneriyor ve ülkelerden 2028’e kadar ulusal geçiş planlarını hazırlamalarını istiyor. 2029 ve 2030’da ağırlık alternatif enerji sisteminin kurulmasına kayıyor, fosil yakıt üretimini azaltmaya yönelik asıl hamle ise 2031 ile 2033 arasına bırakılıyor. Belge hiçbir ülkenin adını anmıyor ve kesin bir tarih koymuyor. Brezilyalı yetkililer bunun müzakere edilecek bir metin olmadığını, bir eylem çağrısı olduğunu söylüyor. İkincisi COP31 Başkanlığı’nın 35×35 taahhüdüdür. Taahhüt, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını bugünkü yüzde 23’ten 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmayı hedefliyor. Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) Türkiye ve Avustralya’nın talebiyle hazırladığı rapor, maliyet etkin potansiyel tam olarak kullanıldığında bu payın yüzde 33’e çıkabileceğini gösteriyor. Taahhüt Liderler Zirvesi’nde bir grup ülkenin desteğini aldı ve destekleyen ülke sayısının 30’a ulaştığı bildiriliyor.
Bu hedefle ilgili en çok sorulan soru, ilave elektriğin hangi kaynaktan üretileceğidir. Taahhüt metni elektriğin temiz kaynaklardan gelmesini şart koşmuyor. Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı (IRENA) ise bu hedefe ulaşmak için yenilenebilir kaynakların küresel elektrik üretimindeki payının 2024’teki yüzde 31,7’den 2035’te yüzde 78’e çıkması gerektiğini hesaplıyor. Hedefin çerçeve karara hangi ifadeyle gireceği bu yüzden belirleyicidir. Müzakereler Başkanı da Eylem Gündemi’ndeki başlıkların karar metnine kelimesi kelimesine aktarılamayacağını ve elektrifikasyondaki ivmenin metne uzlaşı sağlayacak biçimde yansıtılması gerektiğini söyledi. Elektriğin temiz kaynaklardan gelmesini şart koşan bir ifade bazı tarafların metne katılmasını güçleştirir, kaynak konusunu tümüyle dışarıda bırakan bir ifade ise hedefin iklim açısından değerini tartışmalı hale getirir. Benim önerim, hedefin Dubai’de kabul edilen iki hedefle, yani 2030’a kadar yenilenebilir enerji kapasitesinin üç katına ve enerji verimliliğindeki yıllık iyileşme hızının iki katına çıkarılmasıyla birlikte anılmasıdır. Böyle bir ifade kimseye yeni bir yük getirmeden temiz enerji kaygısına cevap verebilir ve tarafların aynı metinde buluşmasını kolaylaştırabilir.
İlk çerçeve karar taslağı bu yönde bir ifade kullanıyor. Çerçeve karar, zirvenin siyasi yönünü özetleyen ve çoğunlukla başkanlık tarafından hazırlanan bir metindir, kabul edilmesi için de tarafların uzlaşısı gerekiyor. Taslak, Dubai kararının fosil yakıtlardan uzaklaşmayı da içeren 28. paragrafını yeniden teyit ediyor ve tarafları uygulamayı hızlandırmaya çağırıyor. Yüzde 35 hedefine ulusal olarak belirlenen biçimde katkı istiyor ve bu hedefi yenilenebilir enerjiyi üç katına, verimlilikteki iyileşmeyi iki katına çıkarma çabalarıyla birlikte anıyor. Temiz elektrifikasyonun artırılması çağrısı da metinde yer alıyor. Taslak, hedefin faydalarının temiz ve uygun fiyatlı enerjiye evrensel erişime ve gelişmekte olan ülkelere sağlanacak uygulama araçlarına bağlı olduğunu da belirtiyor. Bu ifade, hedefe finansman gerekçesiyle mesafeli duran gelişmekte olan ülkelere dönük görünüyor. Brezilya’nın yol haritası ise COP30 Başkanlığı’nın gönüllü girişimleri arasında anılıyor. Taslak aynı zamanda esnek bir dil kullanıyor. Elektrifikasyonun elektrik üretim karması ne olursa olsun yan faydalar sağlayabileceğini not ediyor ve bu bölümdeki küresel çabaların tek tek taraflar için belirli hedefler ya da yükümlülükler getirmediğini belirtiyor. Bu esneklik, hedefe mesafeli duran ülkelerin aynı metinde buluşmasını kolaylaştırabilir. Bu esnekliğin bedeli ise elektriğin kaynağı sorusunun açık kalmasıdır. Bazı sivil toplum kuruluşları da taslağın elektrifikasyonu yenilenebilir enerjiye bağlamakta yetersiz kaldığını söylüyor.
Taslak enerji başlığını enerji güvenliğiyle birlikte ele alıyor. Jeopolitik gerilimlerin enerji piyasalarında ve fosil yakıt tedarik zincirlerinde belirsizliği artırdığını kabul ediyor ve yenilenebilir ve düşük karbonlu kaynaklara geçişi enerji güvenliği için gerekli görüyor. Gönüllü hat ile müzakere hattı arasındaki ilişkiyi de tarif ediyor. Müzakerelerin ve Küresel İklim Eylem Gündemi’nin birbirini tamamladığını belirtiyor ve Eylem Gündemi’nin gönüllü niteliğini vurguluyor. Ayrıca ikinci küresel durum değerlendirmesinin, Dubai kararının 28. paragrafındaki küresel çabalarda kaydedilen ortak ilerlemeyi değerlendirmesini ve enerji hedeflerinin düzenli olarak izlenmesini istiyor. Dubai hedefleriyle birlikte anılan bir elektrifikasyon hedefi de bu izlemenin kapsamına daha kolay girebilir.
Bununla birlikte taslağın bu haliyle kabul edileceği kesin değildir. Arap Grubu ile Benzer Düşünen Gelişmekte Olan Ülkeler grubu, çerçeve kararda yeni sektörel hedefler görmek istemediklerini söyledi. Taslak birbirinden farklı talepleri de yan yana taşıyor. Bir paragraf fosil yakıtların kademeli olarak bırakılması için hızlandırılmış eylem çağrısı yaparken, bir başkası karbon yakalama, kullanma ve depolamanın hızlandırılmasına katkı istiyor. Bu ifadelerden hangilerinin kalacağı ikinci haftadaki müzakerelerle belli olacak.
İkinci hafta için önerim, yüzde 35 hedefi ile Dubai hedefleri arasında kurulan bağın son metne kadar korunmasıdır. Bunun için taslaktaki iki ifadenin son metinde birlikte kalması gerekiyor. Biri Dubai kararının 28. paragrafını yeniden teyit eden ifade, diğeri yüzde 35 hedefini yenilenebilir enerji ve verimlilik hedefleriyle birlikte anan ifadedir. Tabiatıyla çerçeve kararın son halini tarafların uzlaşısı belirleyecek. Ancak bu bağ korunursa, gönüllü bir girişim Dubai’de verilen ortak sözün uygulama aracına dönüşebilir.