Ankara’nın Kafkaslar’da barış için şans olarak gördüğü Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, 7 Haziran’da yapılan parlamento seçimlerinden zaferle çıktı. Katılım oranının yüzde 59 olduğu seçimlerde Paşinyan, oyların yüzde 49,81’ini alırken en yakın rakibinden iki kat daha fazla oya ulaştı. Seçimlerin arka planı, Batı ittifakı ile Rusya arasında keskin bir rekabete; son düzlük ise Moskova ile Ankara’nın karşılıklı hamlelerine sahne oldu.
Seçim sonuçları, Rusya’dan gelen uyarılara karşın ülkesini Moskova’nın etki alanından çıkartarak Batı’yla yakınlaştırmaya çalışan Paşinyan’ın “dış politikayı çeşitlendirme” siyasetinin desteklendiği olarak okunabilir. Ancak Rusya yanlısı blokun beklenenden daha fazla oy alması, Kremlin’in ülkeden elini hâlâ çekmediğinin güçlü bir kanıtı olarak görülebilir.
Seçmen bir yandan Paşinyan’ın Azerbaycan’la barış, Türkiye’yle normalleşme hedefini desteklese de ona açık çek vermekten imtina etti. Zira seçmen bu süreçlerde onu çok tavizkâr olmakla suçlayan Rusya yanlısı üç bloka verdiği oy oranıyla, Paşinyan’ın Bakü’nün önkoşul olarak koyduğu anayasayı değiştirmesi için gerekli çoğunluğa kavuşmasına izin vermedi. Seçimler öncesinde Paşinyan’ı zayıflatmak için attığı adımlarda gaza basan Kremlin’in önümüzdeki dönemde hasmane tutumunu açıkça devam ettirip ettirmeyeceğini izlemek gerek. Her hâlükârda, Paşinyan’ın Batı’yla yakınlaşırken, Rusya’yla yaşanan kırılmayı bundan sonra nasıl yöneteceği Kafkaslar’da kalıcı barış ve istikrar için önem taşıyor. Azerbaycan ile barış sürecinin yanı sıra Türkiye-Ermenistan normalleşmesine dair gelişmelerin de Batı ittifakı ile Rusya arasındaki rekabetin gölgesinde şekilleneceğini akılda tutmak gerekiyor.
2020 ikinci Karabağ Savaşı Dönüm Noktası
2020’de Yukarı Karabağ’ı çevreleyen Azerbaycan topraklarının işgalden kurtarılması, ardından 2023’te Karabağ’ın tamamen geri alınması Ermenistan’da Rusya’yla ilişkiler konusunda kırılma yarattı. Soğuk Savaş ertesinde Rusya’nın Kafkasya’daki eski Sovyet Cumhuriyetleri arasında etki alanını en az kaybettiği ülke Ermenistan oldu. 2020 ve 2023 kayıplarının faturasını Rusya’nın hareketsiz kalmasına kesen Ermenistan’da Ruslar tarafından yalnız bırakıldıkları duygusu Moskova’dan uzaklaşmanın gerekçesini oluşturdu.
Paşinyan ilk etapta ülkesinin Rusya liderliğindeki Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’ne (KGAÖ) üyeliğini ve faaliyetlere katılımını dondurduğunu açıkladı. Mart 2025’te ise Parlamento “Ermenistan’ın Avrupa Birliği’ne Katılım Sürecinin Başlatılması Hakkında” bir yasa geçirdi. Ancak bir ay sonra Kremlin’de Vladimir Putin’le görüşen Paşinyan Rus liderden ülkesinin doğal gazı Avrupa’ya kıyasla çok daha ucuza satın aldığı uyarısıyla karşılaştı. Avrupa Birliği ise desteğini Mayıs’ın ilk haftasında Erivan’a siyasi bir çıkarma yaparak gösterdi. Avrupa Siyasi Topluluğu’nun Erivan’daki zirve toplantısı Paşinyan için önemli bir gövde gösterisi oldu. Toplantı için Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’ın Erivan’a gitmiş olması, Türkiye ve Avrupa’dan ortak bir jest olarak da okunabilir. Zira, Avrupa Siyasi Topluluğu zirvesine ilk kez devlet veya hükümet başkanı seviyesinin altında bir katılıma onay verildi. Bu ziyaret vesilesiyle Ani Köprüsü’nün ortak restorasyonuna ilişkin protokole imza atıldığını da kayda geçmek gerek.
Ancak Rusya’nın yanıtı gecikmedi. Rusya Ermenistan’dan çiçek, balık ürünleri, konyak, maden suyu, çeşitli sebze ürünlerinden bir bölümünün ithalatını tamamıyla yasakladı, bir bölümüne de ithalat kısıtlaması getirdi. 29 Mayıs’ta Putin ile Belarus, Kazakistan ve Kırgızistan liderleri ortak bir açıklama yayımlayarak Ermenistan’ın “AB mi, Avrasya Ekonomik Birliği mi?” sorusunu halkoyuna götürmesini istedi. 30 Mayıs’ta ise Rusya, AB ile yakınlaşma nedeniyle duyduğu rahatsızlığı gerekçe göstererek Ermenistan Büyükelçisi’ni “istişareler için” geri çağırdı. Haziran başında Rus yetkililer Ermenistan’ın AB yönelimini sürdürmesi halinde indirimli doğalgaz ve petrol ürünlerinin tedarikinin kesilebileceği yönünde uyarılarda bulundu.
Rusya bu hamlelerde bulunurken, Türkiye’den de bazı adımlar geldi. Paşinyan’ın çizgisini barış için kaçırılmaması gereken bir fırsat olarak gören Ankara’nın seçimlerden önce iki ülke arasındaki ortak kara sınırının açılması kararını hayata geçirmesi beklenirdi. Hatırlatmakta fayda var; Alican Sınır Kapısı’nın üçüncü ülke vatandaşları ile iki ülkenin diplomatik pasaport sahibi yetkililerine açılması kararı 2022’de alınmış; ancak hemen herkesin Bakü’ye atfettiği baskı nedeniyle hayata geçirilememişti.
Öte yandan normalleşme süreci doğrultusunda, Pegasus Havayolları’nın başlattığı İstanbul – Erivan seferlerini, Türk Hava Yolları’nın Mart ayında aynı güzergahta başlattığı seferler izledi. Görülen ilgi üzerine, günde bir olan sefer sayısı ikiye çıkarıldı. Alican Sınır Kapısı seçimlerden önce açılmadı, ama mayıs ayı hayli hareketli geçti. 11 Mayıs’ta Türkiye Ermenistan’la doğrudan ticaretin başlatılması için gerekli bürokratik hazırlıkların tamamlandığını açıkladı. Yeni düzenleme ile üçüncü ülkeler üzerinden taşınan malların nihai varış veya çıkış noktası olarak “Türkiye/Ermenistan” ibaresinin kullanılmasının önü açıldı. Bu karar Türkiye’nin Ermenistan’a ambargoyu teknik olarak kaldırdığı şeklinde okundu. 24 Mayıs’ta Paşinyan Gürcistan üzerinden Türkiye’ye uzanan ve Ahılkelek–Kars hattını kapsayan demiryolu bağlantısının Ermenistan’ın ihracat ve ithalatı için ticarete açıldığını duyurdu. İki ülke arasında Kars-Gümrü demiryolunun rehabilitasyonu ve yeniden faaliyete geçirilmesi amacıyla kurulan ortak çalışma grubunun, 28 Nisan’da Kars’ta yaptığı toplantıyı, 2 Haziran’da Kars Ticaret ve Sanayi Odası ev sahipliğinde “Türkiye-Ermenistan İş İnsanları Toplantısı” izledi. Bu toplantı için Ermenistan heyetinin kapalı sınır kapısından geçmesine imkân tanındı.
Rusya’nın hamleleri karşısında Paşinyan’a destek olarak değerlendirilebilecek bu adımların devamının seçimler sonrasında da gelmesi beklenebilir. Paşinyan’ın Azerbaycan’la Türkiye ile ilişkiler konusunda izlediği siyasetin toplumda karşılık görmesi hiç kuşkusuz Ankara için çok önemli. Ankara bundan sonra atacağı adımları, Bakü, Moskova, Brüksel ve Washington’a bakarak atacaktır. Paşinyan’ın, ülkesini bugünkü sınırları içinde gösteren bir haritayı, seçim kampanyasının rozeti olarak kullanması, Azerbaycan’dan da Türkiye’den de toprak talebinde bulunmadığı mesajı olarak okunabilir. Ancak, Bakü’nün nihai barış anlaşmasına imza atmadan anayasanın değiştirilmesi talebinde ısrarını sürdürmesi beklenir. Ankara da seçim sonrasında yaptığı açıklamada Ermenistan’a bölgesel barış için bundan sonra da cesur adımlar atması çağrısında bulundu.
Erivan’ın Rusya’nın olası baskısında yalnız bırakılmaması da önemli. Ankara’nın Ermenistan’la ilişkiler konusundaki karar alma sürecinde Bakü’nün ağırlığını biraz da olsa hafifletip hafifletmeyeceğini, jeopolitik gelişmeler belirleyecek. Paşinyan’ın AB’ye ve Amerika’ya fazlaca sırtını dayamaması, Gürcistan örneğinde görüldüğü gibi, güvenilen dağlara kar yağma ihtimalini göz önünde bulundurması gerekir. Batı ile yakınlaşma siyasetini, Rusya’yı rahatsız etmeden, dışlamadan götürmesi mesajını Ankara’dan bile duyması muhtemeldir. Ankara’nın Kafkasya’daki barış sürecinde ağırlığının artması, Batı’nın bölgeye ilgisinin Rusya’da yarattığı alerjiyi hafifletme yolunu da açabilir. Önümüzdeki aşamanın kilidi ise tam da bu noktada yatıyor. Türkiye’nin Ermenistan’la ilişkilerinde atacağı adımların, Bakü’de düşünülenin aksine, Azerbaycan’ın da yararına olacağı konusunda iki başkentin uzlaşması gerekiyor.
