Özet
2026 yaz sezonu başlangıcı, artan sıcaklıkların ve orman yangınlarının yarattığı sınır aşan duman probleminin neden birer güvenlik sorunu olarak ele alınması gerektiğini iki yüzüyle gösterdi. Almanya’da tek bir büyük yangın çıkmadan sıcak dalgaları binlerce insanı öldürdü; Kanada yangınlarının dumanı ise ABD kentlerini sararak iki müttefik arasında bir ticaret krizine yol açtı. Bu politika notu, artan sıcaklıkların ve orman yangınlarına bağlı dumanın sınır tanımadan bir güvenlik sorunu olarak değerlendirilmesi gerektiğini ve yangınlara dair sadece söndürme odaklı yaklaşımın tek başına yetersiz kaldığını savunmaktadır. Çözüm, dumanı ve sıcağa bağlı sağlık etkilerini tek bir bileşik risk olarak ele alan bir Akdeniz bölgesel yönetişim mekanizması ile yangın çıkmadan önleyen toplum tabanlı planlarda yatmaktadır.
Giriş
2026 yangın sezonu Akdeniz havzası için artık gündemin ilk sıralarında yer bulmaya başlarken, orman yangınları konusuna ek olarak konuşulması gereken iki sorun daha bulunmaktadır. Haziran 2026’da Almanya büyük bir orman yangını yaşamadı. Ne tahliye edilen köy oldu ne de gökyüzünü kaplayan duman. Yine de o ay ülkede, Avrupa’nın en ağır sıcak kaynaklı ölüm bilançolarından biri kaydedildi. Robert Koch Enstitüsü, Haziran sonundaki sıcak dalgasını 5.000’den fazla ölümle ilişkilendirdi; ölenlerden yaklaşık 4.270 kişi 75 yaş üstüydü. Ateş yoktu, duman yoktu; yalnızca aşırı sıcak hava dalgası vardı ve bu, tek ayda binlerce insanı öldürmeye yetti.
Aynı günlerde tehdidin başka bir yüzü belirdi. Kanada’nın Ontario eyaletinin kuzeyindeki yangınlar kayıtlara bölgenin en büyük yangınları olarak geçti. Ama asıl mesele alev değil dumandı. Ontario dumanı önce Toronto’yu dünyanın hava kalitesi en kötü kenti yaptı, daha sonra da New York ve New Jersey’i sardı. 19 Temmuz Pazar günü New Jersey’de, açık hava stadyumunda Dünya Kupası finali oynanacaktı. Tribünlerde 80 binden fazla seyirci bekleniyordu. Aynı gün 50 binden fazla kişinin maçı izlemek için toplanacağı Manhattan’daki Central Park’ın gökyüzü de puslanmıştı. New York hava kalitesi “sağlıksız” seviyeye ulaşınca alarm verildi; Toronto ise, FIFA Fan Festivali’ni ve bir açık hava maç izleme etkinliğini iptal etmek durumunda kaldı. Tüm bunların üzerine, ABD Başkanı Donald Trump, Kanada’yı ormanlarını yönetememekle suçlayıp duman yüzünden yeni gümrük tarifeleri uygulayacağını açıkladı. Komşu iki ülke bir orman yangınının dumanı nedeniyle ticaret krizi yaşamaktaydı.
Bu iki hadise, 2026’nın artan sıcaklıklar ve orman yangınlarına dair güvenlik denklemini birlikte kurmaktadır. Artan sıcaklık insanların ve diğer canlıların hayatlarını almak için aleve ihtiyaç duymamakta; yangının ürettiği duman ise bir ulusal afet konusu olmaktan çıkıp devletlerarası bir sorumluluk ve tazminat sorununa dönüşebilmektedir. Her iki olay da geleneksel güvenlik tanımlamalarıyla yeterince kavranamamakta; ortaya çıkan tehdidi ne bir ordu caydırabilmekte ne de bir sınır durdurabilmektedir. Bu yüzden meseleyi küresel ve geleneksel olmayan bir güvenlik sorunu olarak okumak gerekmektedir.
Genel tablo da bunu doğrulamaktadır. Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi (EFFIS) verilerine göre AB genelinde yanan alan 15 Temmuz’da 167 bin hektarı aştı; bu, 2006-2025 döneminde yılın bu tarihine kadar görülen ortalamanın (yaklaşık 78 bin hektar) bariz bir şekilde üstüne çıkmıştır. Karşılaştırma yapmak gerekirse, normal bir yıl Avrupa Birliği sınırları ölçeğinde birkaç yüz bin hektarlık orman yangınıyla kapanırken, tüm zamanların rekoru olan 2025’te bu rakam 1,08 milyon hektara ulaşmıştı. Yani 2026 henüz bir rekor yılı değil, ama henüz zirve noktasına ulaşmadan önce bile sezonun bu döneminde ortalamanın üzerinde seyreden tehlike potansiyeli yüksek bir yıl olarak görülmektedir. Günümüze değin sezonun en ağır faciası İspanya’da yaşanmıştır. Almería’daki Los Gallardos yangınında 13 kişi hayatını kaybederken Almería’nın 103 belediyesinin sadece 42’sinin acil durum planı olduğu görülmüştür. Portekiz’de yaklaşık 30 bin hektar yanmış; Fransa’da Perpignan yakınlarındaki bir yangın 10 binden fazla kişinin tahliyesine yol açmış; Yunanistan’da iki günde 96 ayrı yangın çıkmıştır.
Avrupa’nın yangınlara kurumsal yanıtı da tarihinin en güçlüsü olmuştur. AB’nin ortak sivil koruma filosu rescEU bu yaz 12 ülkede 22 söndürme uçağı ve 5 helikopter hazır bekletmiş; altı ülkeye önceden konuşlandırılan 777 itfaiyeci, programın başlatıldığı 2022’den bu yana yapılmış en büyük konuşlandırma olarak kayda geçmiştir. Bu, kayda değer bir dayanışma örneği olarak ifade edilebilir. Ancak yine de tümüyle yangına odaklanan? ve yangını söndürmeyi merkeze alan bir mekanizma olarak değerlendirilebilir; bir diğer ifadeyle dumanın nereye gittiğini ve sıcağın ölümcül etkisini ön planda tartışmamaktadır.
Görünmeyen Tehdit: Sıcağın ve Dumanın Bilançosu
Orman yangınları Avrupa’da Temmuz ortasına dek 15 kişinin hayatını kaybetmesine neden olmuştur. Copernicus İklim Değişikliği Servisi’ne göre Haziran 2026, Batı Avrupa’da kayıtlardaki en sıcak Haziran ayı olmuş; Avrupa genelinde aşırı sıcaklara bağlı yaklaşık 10 bin ölüm kaydedilmiştir. Artan sıcağa bağlı ölümlerin tesadüf olmadığını iklim bilimi ortaya koymaktadır. World Weather Attribution (WWA), fosil yakıt emisyonlarının Avrupa sıcak dalgalarını birkaç on yıl içinde çarpıcı biçimde şiddetlendirdiğini; 2025’te Türkiye, Kıbrıs ve Yunanistan’daki ölümcül yangın koşullarının ise iklim değişikliği nedeniyle on kat daha olası hale geldiğini hesaplamıştır.
Artan sıcaklık değerleri yangınları da tetiklemektedir. Orman yangınlarının üzerinde pek fazla durulmayan bir yan etkisi ise, yangının oluşturduğu dumanların yarattığı hava kirliliğidir. Dünya Meteoroloji Örgütü’ne göre yangın dumanı binlerce kilometre yol alıp kıtaları aşabilen bir kirletici olarak görülmektedir. Girişte ifade ettiğim Kanada yangınının dumanı bu yaz okyanusu aşıp Avrupa üzerinde dahi etkili olmuştur. Yangının doğrudan yok ettiği ekosistem ve can aldığı yerle dumanının can aldığı ya da en iyi ihtimalle hayat kalitesini düşürdüğü yer arasında binlerce kilometre ve birden çok ulusal sınır olduğu ortaya çıkmıştır. Bu da bizi yeniden güvenlik çalışmalarının geleneksel olmayan alanına götürmektedir.
Akademik literatür bu olguya çeyrek asırdır bir ad vermektedir: sınıraşan duman kirliliği sorunu, yani transboundary haze problem. Söz konusu kavram Güneydoğu Asya kaynaklı bir krizden doğmuştur. Endonezya yangınlarının dumanı 1997’den beri düzenli aralıklarla Singapur ve Malezya’yı kaplamakta ve komşular arasında tazminat konusu ile sorumluluğun tartışıldığı bir dış politika sorununa dönüşmekteydi. Nitekim, yukarıda bahsettiğim Trump’ın tarife tehdidi bu senaryonun benzeri niteliğindedir. Fachrie (2020) tehdidi devletten insana indirgemekte; yangın ve dumanın, insani güvenliğin sağlıktan gıdaya, ekonomik güvenlikten çevresel güvenliğe uzanan yedi boyutunu birden aşındırdığını ortaya koymaktadır. Edwards ve Heiduk (2015) ise bir uyarıda bulunmaktadır: bir sorunun ‘güvenlikleştirilmesi’ iki ucu keskin bir bıçaktır; kaynakları ve siyasi iradeyi seferber etse de sorunu askeri-teknik bir müdahale meselesine indirgeyerek arazi kullanımı, tarım politikası ve iklim uyumu gibi asıl nedenleri gölgeleyebilmektedir. Nitekim Endonezya’da güçlü bir ‘dumana karşı savaş’ (war on haze) söylemi olmasına rağmen yangınların süregelmesi, büyük ölçüde yerel elitlerin plantasyon sahipleriyle örülü patronaj ağlarına ve turbalıkların kurutulmasına dayalı tarım ekonomisine dokunulmamasından kaynaklanmaktadır. Trump’ın “Kanada ormanlarını yönetemiyor” suçlaması da sorunu komşunun orman idaresine yıkıp kendi emisyon sorumluluğunu denklem dışında tutmanın bir başka versiyonudur.
Bu uyarı, bu çalışmanın kendi çerçevesine de yöneltilebilecek bir soruyu akla getirmektedir: aşırı sıcakları ve yangınların oluşturduğu dumanı güvenlik diliyle tartışmak da bir güvenlikleştirme değil midir? Ayrım şuradadır: Edwards ve Heiduk’un (2015) işaret ettiği tuzak, sorunun askeri-teknik bir acil müdahale meselesine indirgenmesidir; uçak ve helikopter sayısıyla ölçülen söndürme odaklı yaklaşım bunun ta kendisidir. Bu çalışmanın yaptığı ise referans nesnesini devletten insana kaydırmak ve çözümü olağanüstü müdahalede değil arazi kullanımından sağlık izlemeye uzanan olağan siyasette aramaktır. Bir diğer ifadeyle mesele, dikkat düzeyinde güvenlik gündemine taşınırken müdahale düzeyinde bu tuzaktan çıkarılmaktadır.
Nihayetinde, Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) 2002’de bir Sınır Aşan Duman Kirliliği Anlaşması imzalamıştır. Anlaşmanın etkinliği tartışmalı olsa da ortada en azından dumanı ortak bölgesel sorun olarak tanıyan bir hukuki çerçeve vardır. Akdeniz havzasında yangın dumanının sınıraşan sağlık etkilerini konu edinen, havzanın tüm kıyıdaşlarını kapsayan bağlayıcı bir ortak izleme ve erken uyarı rejimi mevcut değildir. Akdeniz İçin Birlik ve PPRD Med (Prevention, Preparedness, and Response to Natural and Man-Made Disasters in the Mediterranean Region) programı çerçevesindeki yangın işbirliği sivil koruma odaklı, UNECE Sınır Aşan Hava Kirliliği Sözleşmesi (CLRTAP) ise emisyon azaltımına dönük mekanizmalar olduğundan yangın dumanının sağlık boyutu bu mekanizmaların arasındaki boşluğa düşmektedir. AB’nin ortak söndürme filosu rescEU de havza içi dayanışmanın en somut kurumsal adımıdır; ancak yangın söndürmeye odaklıdır, üye devletlerin kaynakları tükendiğinde devreye giren yangın söndürme uçakları ve helikopterler gibi fiziksel varlıkları rezerve etmektedir.
Türkiye: Büyüyen Filo, Eksik İzleme
Türkiye’nin ise, bu tabloya ağır bir 2025 yılının ardından girdiğini ifade edebiliriz. Geçen yıl 53 ilde 80 binden fazla hektar kül olmuş, 10 orman işçisi ve gönüllü hayatını kaybetmişti. 2026 ise şimdilik daha sakin geçmekte; bu satırlar yazılırken teyitli bir can kaybı bulunmamaktadır. Prof. Dr. Murat Türkeş’e göre ülke olarak bu yaz “görece daha şanslı” olmamıza rağmen ilkbahar yağışlarının bıraktığı otlar çoğu yerde temizlenmemiş ve yanıcı madde yükünü artırmıştır. Türkeş’in uyarısına göre, temizlenmeyen otlar artan sıcaklıklarla birlikte Ege ve Akdeniz’de bir yangının büyük yangına dönüşme riskini yükseltmektedir. Türkiye’nin artan riske karşılık söndürme filosunu geliştirdiğine dair demeçler gelmekte; uçak, helikopter ve saha personellerinin artan sayılarına vurgu yapılmaktadır.
Fakat göz önünde bulundurulması gereken nokta, yangın gündeminin tümüyle alev ve söndürme üzerinden yürütülmemesi, sıcak ve dumanın ve bunların yarattığı tehditlerin görünmez kılınmamasıdır. Fransa ve Almanya aşırı sıcak kaynaklı ölümleri düzenli olarak sayıp raporlamaktadır; Santé publique France her sıcak dalgasının ardından aşırı ölüm bilançosu, Robert Koch Enstitüsü ise yaz boyunca haftalık sıcak kaynaklı ölüm raporu yayımlamaktadır. Türkiye’de ise sıcağa bağlı ölümler yalnızca vaka bazlı sıcak çarpması kayıtlarıyla sınırlı kalmakta, aşırı ölümlerin sistematik epidemiyolojik izlenmesi henüz yerleşmemiş bulunmaktadır. Nitekim, Türk Tabipleri Birliği (TTB) bu boşluğa dikkat çekerek sıcağın sağlık etkilerine karşı ulusal düzeyde hazırlık ve izleme çağrısı yapmıştır. Duman cephesinde de tablo farklı değildir. Temiz Hava Hakkı Platformu’nun raporuna göre PM2.5 ölçümü yapan istasyonların çoğundan yeterli veri alınamamakta, ulusal mevzuatta PM2.5 için bağlayıcı bir sınır değer bulunmadığından herhangi bir yaptırım da uygulanamamaktadır. Yangın dumanının ekleyeceği yük bir yana, mevcut PM2.5 kirliliği dahi sistematik biçimde izlenip yaptırıma bağlanabilmiş değildir. Yangın söndürme filoları ne kadar büyürse büyüsün, bu iki izleme boşluğu kapanmadıkça sıcağın ve dumanın bilançosu görünmez kalmaya devam edecektir.
Sonuç ve Öneriler
Sonuç olarak, Akdeniz havzası için de her iki konuda ortak yönetişim mekanizmalarının geliştirilmesi önem arz etmektedir. Bu tür bir mekanizmada bölgesel, ulusal ve yerel düzeyde adımlar atılabilir.
1. Aşırı sıcak ve duman için bölgesel bileşik risk yönetişimi: ASEAN modelinden ders alan ama onu aşan bir Akdeniz çerçevesi, dumanı ve sıcağa bağlı sağlık etkilerini tek bir bileşik iklim-sağlık riski olarak tanıyabilir; ortak izleme, erken uyarı, karşılaştırılabilir aşırı ölüm ve zehirli dumanın PM2.5 verisi ile karşılıklı bildirim yükümlülüğü içeren ve havzanın AB dışı kıyıdaşlarını da kapsayan bağlayıcı bir mekanizma kurulabilir. Türkiye hem yangın hem duman açısından havzanın merkezinde yer alan ve AB üyesi olmayan bir kıyıdaş olarak böyle bir rejimin doğal kurucularından biri olabilir. Özellikle sınıraşan duman sorunu bölgesel dayanışma olmadığında ABD-Kanada arasında görüldüğü üzere diplomatik sorunları Akdeniz havzasında da doğurabilir.
2. Bölgesel mekanizmanın ulusal ayağı: Böyle bir mekanizma ancak ulusal izleme altyapısıyla beslenirse çalışabilir. Sıcak eylem planları, kırılgan nüfus için koruma protokolleri, sıcağa bağlı aşırı ölümlerin ve yangın dönemi PM2.5 yükünün düzenli izlenip kamuoyuyla paylaşılması gerekmektedir.
3. Toplum tabanlı, yangın çıkmadan önleme mekanizmaları: Yakıt yükü yönetimi, enerji nakil hatlarının bakımı, mahalle ve köy çeperlerinde savunulabilir alanlar, yerel yönetim hazırlığı ve vatandaş düzeyinde yangına hazır olma kültürü yangınla mücadelede kritik önemdedir. Özellikle orman köylülerinin bölgeye özgü bilgisi ile Orman Genel Müdürlüğü’nün kurumsal gücü koordinasyon halinde hareket etmelidir.
Kaynakça
Akademik kaynaklar
Edwards, S. A., & Heiduk, F. (2015). Hazy days: Forest fires and the politics of environmental security in Indonesia. Journal of Current Southeast Asian Affairs, 34(3), 65–94.
Fachrie, M. (2020). Indonesia’s forest fire and haze pollution: An analysis of human security. Malaysian Journal of International Relations, 8, 104–117.
Çevrimiçi kaynaklar
CBC News. (2026, 21 Temmuz). Ontario is in the middle of its worst wildfire season, early estimates suggest. https://www.cbc.ca/news/canada/toronto/ontario-wildfire-season-2026-9.7277682
CNN. (2025, 24 Temmuz). Turkey wildfires: Firefighters among the dead. https://www.cnn.com/2025/07/24/weather/turkey-wildfires-firefighters
Copernicus Climate Change Service. (2026, 9 Temmuz). Record heatwave brings hottest June for western Europe during second warmest June globally. https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-heatwave-brings-hottest-june-western-europe-during-second-warmest-june-globally
CTIF. (2026). Heatwave drives major wildfires across Europe; 10,000 evacuated in France. https://ctif.org/news/heatwave-drives-major-wildfires-across-europe-10000-evacuated-france-fire-services-battle
Daily Sabah. (2026). Türkiye expands firefighting capacity ahead of 2026 wildfire season. https://www.dailysabah.com/turkiye/turkiye-expands-firefighting-capacity-ahead-of-2026-wildfire-season/news
Euronews. (2026, 13 Temmuz). Europe records 10,000 excess deaths during June heatwaves, new data shows. https://www.euronews.com/my-europe/2026/07/13/europe-records-10000-excess-deaths-during-june-heatwaves-new-data-shows
Haberler.com. (2026). ‘Temizlenmeyen otlar yangın riskini artırıyor’ – Prof. Dr. Murat Türkeş. https://www.haberler.com/guncel/prof-dr-murat-turkes-otlar-temizlenmezse-yangin-riski-artiyor-20071872-haberi/
IQAir. (2026). Europe air quality alert: Canadian wildfire smoke. https://www.iqair.com/newsroom/europe-air-quality-alert-canadian-wildfire-smoke
Knolle, K., & Hansen, H. (2026, 9 Temmuz). Heatwave linked to more than 5,000 deaths in Germany, RKI says. Reuters. https://www.reuters.com/business/environment/heat-wave-linked-more-than-5000-deaths-germany-rki-says-2026-07-09/
Mappr. (2026). Wildfires across Europe in 2026. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2026, https://www.mappr.co/europe-wildfires-map/
Reuters. (2026, 22 Temmuz). Patchy warnings, outdated plans left victims of Spanish wildfire to fend for themselves. https://www.reuters.com/world/europe/patchy-warnings-outdated-plans-left-victims-spanish-wildfire-fend-themselves-2026-07-22/
Temiz Hava Hakkı Platformu. (2025). Kara Rapor 2025: Türkiye’de hava kirliliği ve sağlık etkileri. https://temizhavahakki.org/kara-rapor-2025/
Turkish Minute. (2026, 11 Mart). 2025 among Türkiye’s most destructive wildfire years, with more than 81,000 hectares burned. https://www.turkishminute.com/2026/03/11/2025-among-turkeys-most-destructive-wildfire-years-with-more-than-81000-hectares-burned/
Türk Tabipleri Birliği. (2025). Aşırı sıcaklar ve sıcak hava dalgaları sağlığımızı etkiliyor! https://www.ttb.org.tr/haber_goster.php?Guid=567e2262-5fd7-11f0-a88d-d2bb32c95a65
UNDRR. (2026). Euro-Mediterranean partners strengthen cooperation on wildfire risk management and preparedness. https://www.undrr.org/news/euro-mediterranean-partners-strengthen-cooperation-wildfire-risk-management-and-preparedness
UNECE. (t.y.). Convention on Long-range Transboundary Air Pollution: The Convention and its achievements. https://unece.org/environmental-policy/air/convention-and-its-achievements
Wa Lone, & Tsvetkova, M. (2026, 15 Temmuz). Canadian wildfire smoke chokes Toronto, threatens US cities. Reuters. https://www.reuters.com/business/environment/wildfires-northern-ontario-bring-worlds-worst-air-quality-toronto-2026-07-15/
Walsh, J. (2026, 17 Temmuz). Trump threatens Canada with higher tariffs over wildfire smoke. CBS News. https://www.cbsnews.com/news/trump-tariffs-canada-wildfire-smoke/
World Meteorological Organization. (2026). The long shadow of wildfires: Smoke, air quality and health. WMO Bulletin, 75(1). https://wmo.int/resources/bulletin/wmo-bulletin-vol-7501-air-issue/long-shadow-of-wildfires-smoke-air-quality-and-health
World Weather Attribution. (2025). Weather conditions leading to deadly wildfires in Türkiye, Cyprus and Greece made 10 times more likely due to climate change. https://www.worldweatherattribution.org/weather-conditions-leading-to-deadly-wildfires-in-turkiye-cyprus-and-greece-made-10-times-more-likely-due-to-climate-change/
World Weather Attribution. (2026). Fossil fuel emissions have rapidly worsened European heatwaves in just a few decades. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/
